nowy przedmiot w szkołach średnich

Krystyna Stupin
Wolin

Cykl zajęć poświęconych poznawaniu polskich tradycji narodowych

Cele edukacyjno-wychowawcze:

  • poznawanie podstawowych pojęć, mechanizmów i prawidłowości stanowiących o rozwoju kultury w społeczeństwie
  • poznawanie dziedzictwa narodowego i utrwalanie poczucia polskości poprzez świadomość tożsamości kulturowej
  • kształcenie zrozumienia odmienności kulturowej.

Treści nauczania:

Poczucie tradycji i tożsamości narodowej:

  • kultura zbiorowym dobrem i wizerunkiem społeczeństw
  • dziedzictwo kulturowe i tradycja
  • wpływ kultury na poczucie tożsamości narodowej

W zakresie rozszerzonym: kultura narodowa i regionalna; historyczna konieczność przemian w sztuce i jej aspekty socjokulturowe.

Cele i treści nauczania za: Irena Panek, Wacław Panek: WIEDZA O KULTURZE. Program nauczania w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i w technikum. Wołomin 2002

I. Czy jesteśmy świadkami zaniku polskich tradycji?

Po lekcji uczeń powinien:

  • dostrzegać zachodzące w świecie przemiany dotyczące życia rodzinnego, wpływu obcych wzorów na rodzimą kulturę i ocenić je
  • umieć scharakteryzować pojęcia: dziedzictwo kulturowe, populizm, kultura masowa, amerykanizacja, kultura narodowa
  • dostrzegać zagrożenia dla tożsamości narodowej Polaków.

Metody i formy pracy:

  • praca w grupach,
  • dyskusja,
  • „burza mózgów”,
  • praca nad tekstem,
  • praca z podręcznikiem,
  • praca ze słownikiem.

Środki dydaktyczne:

  • teksty zawarte w podręczniku Wacława Panka str. 98-100,
  • fragmenty wiersza Różewicza „Walentynki”.

Materiały pomocnicze:

  • np. gadżety walentynkowe jako materiał ilustrujący do wiersza Różewicza,
  • „Słownik mitów i tradycji kultury” W. Kopalińskiego (w celu wyjaśnienia hasła „walentynki” i „lary”, „penaty”),
  • mazaki, 3 arkusze szarego papieru.

Przebieg lekcji

1. Uczniowie dzielą się na 11 grup.

Każda z nich otrzymuje fragment wiersza T. Różewicza "Walentynki (poemat z końca XX wieku)"
z tomu: "zawsze fragment", 1966. Kolejność czytania i interpretacji fragmentów tekstu jest dowolna.

2. Krótka debata na tematy poruszone w wierszu.

Pytania pomocnicze:

  • Co oznacza termin "walentynki" i na czym polega związek tytułu utworu Różewicza z poszczególnymi obrazami?
  • Jak przedstawieni są w tym wierszu młodzi ludzie i ich prywatne życie?
  • Co symbolizują "lary i penaty" i dlaczego są "biedne"?
  • Czy bohaterami wiersza mogliby być Polacy i dlaczego?

3. Jakie święta zostały wymienione przez poetę w tekście wiersza i dlaczego?

  • Jaki cel miały te święta spełniać i co z tego wynikło?
  • Czy widzisz w naszych czasach sens ich obchodzenia?
  • Czy Ty obchodzisz Walentynki i czy znasz ich rodowód?
  • Jakie inne obce obyczaje wkradają się do naszego życia (np. Halloween) ?

4. Uczniowie zapisują na tablicy lub arkuszu papieru swoje wnioski, wybierają te najciekawsze

Oto przykładowy zapis:

  • Brak w świecie współczesnym zasad moralnych, najwyższą wartością stał się pieniądz;
  • Zanik kultury wysokiej, schlebianie najniższym gustom, populizm;
  • Import obcych wzorców nie sprzyja zachowaniu narodowej tradycji.

5. Polecamy uczniom otworzyć podręcznik (Wacława Panka "Wiedza o kulturze" str.98 do str.100 włącznie) i przeczytać tekst.

Następnie wybrać tylko jedno zdanie, z którym się uczeń zgadza lub nie, a które dotyczy znaczenia tradycji w życiu narodu. Wybieramy 3 propozycje.

kulnaro.pl
Kultura, zdrowie, lifestyle
http://kulnaro.pl/

Tych, którzy je zgłosili, mianujemy kierownikiem odpowiedniej grupy. Uczniowie przyłączają się do którejś z grup i następuje " burza mózgów", czyli szukanie argumentów za lub przeciw. Efekt „burzy mózgów” każda grupa zapisuje na arkuszu szarego papieru kolorowym mazakiem, a następnie odczytuje.

6. Odpowiedź na pytanie zawarte w temacie (może być bardzo różna i czasami zupełnie sprzeczna z naszymi oczekiwaniami).

7. Zadanie domowe: Zebrać informacje od babć, cioć, znajomych o polskich obrzędach i obyczajach.

  • Ustalić definicje wyrazów: tradycja, zwyczaj, obyczaj, obrzęd (posługując się np. słownikiem, encyklopedią itp.)
  • Poszukać materiałów, eksponatów na wystawkę o sztuce ludowej.

II. Polska obrzędowość ludowa - jak się tworzyła i jej kondycja dzisiaj.

Po lekcji uczeń powinien:

  • znać źródła polskich obrzędów ludowych,
  • znać rolę obrzędów dawniej i dziś,
  • rozumieć ich znaczenie i konieczność kontynuacji.

Metody i formy pracy:

  • gra dydaktyczna,
  • praca w grupach,
  • praca z podręcznikiem,
  • ćwiczenia (tu wypełnianie tabeli).

Środki dydaktyczne:

  • podręcznik W. Panka "Wiedza o kulturze".

Materiały pomocnicze:

  • przykłady zwyczajów i obrzędów ludowych znane uczniom z życia codziennego i z wywiadów z babcią, ciocią itp.,
  • szarfy lub tabliczki z odpowiednimi napisami,
  • chorągiewki (flagi krajów sąsiadujących z Polską).
Uwaga! Ławki przed lekcją należałoby usunąć z klasy, a krzesła ustawić w półkole, by środek sali był wolny.

Przebieg lekcji

1. Sprawdzenie I części zadania domowego. Uczniowie definiują poznane w domu pojęcia: tradycja, zwyczaj, obyczaj, obrzęd.

Sprawdzamy, czy rozumieją ich znaczenie, i w tym celu wypełniamy tabelkę narysowaną na tablicy.

Zwyczaje (obyczaje)  Obrzędy
zwyczaj stawiania choinki,
krakowski sad czyli podłaźniczka,
Katarzynki,
Andrzejki,
witanie chlebem i solą,
dzielenie się opłatkiem,
dyngus-śmigus.
dożynki,
turoń (chodzenie z turoniem),
sobótka,
topienie marzanny,
zapusty,
obrzędy noworoczne lub wielkanocne.

2. Następnie prosimy 5 uczniów i wręczamy im tabliczki lub papierowe szarfy z napisem: "wierzenia pogańskie".

Polecamy, by skupili się na środku sali. Prosimy kolejnych pięciu ochotników i wręczamy im symbol krzyża lub szarfy z napisem "chrześcijaństwo". Prosimy, by najpierw otoczyli kołem "wierzenia pogańskie", a następnie przemieszali się z nimi. Do grupy dołączają inni według następującej kolejności:

  • 2 lub 3 osoby z napisem: "wypadki historyczne",
  • 2 lub 3 osoby z napisem : "szlachta",
  • 2 lub trzy osoby z napisem: "mieszczaństwo",
  • dwóch rybałtów,
  • 1 z chorągiewką- flagą niemiecką,
  • 1 z chorągiewką- flagą czeską,
  • 1 z chorągiewką- flagą litewską,
  • 1 z chorągiewką- flagą białuruską,
  • 1 z chorągiewką- flagą ukraińską.
kryptowaluta Librecoin
Działaj, zyskaj..
http://librecoinnews.com/

Prosimy, by uczestnicy zabawy ciągle się przemieszczali. Następnie zatrzymujemy grupę i proponujemy utworzenie zwartej bryły, która ma symbolizować "polską obrzędowość ludową". Następnie zapowiadamy, że z czasem niektóre obrzędy zanikają, a w pierwszej kolejności pogańskie - 4 osoby odrywają się od zwartej bryły. Potem kolejne: 2,3, itd., aż zostaje grupa 7-10 osobowa.

Do akcji wkraczają nowe osoby z chorągiewkami amerykańskimi i wypychają pozostałe osoby ze "sceny" wydając okrzyki w jęz. angielskim (yes, yes, beautiful).

Dziękuję uczniom za udział w zabawie i proszę o jej podsumowanie. Pytam, jakie wnioski płyną dla nas z tej zabawy.

Zabawa spełniła swój cel, jeśli uczniowie uświadomili sobie:

  • że polska obrzędowość powstała na bazie wierzeń pogańskich;
  • że w ciągu wieków nakładały się na te pierwotne wierzenia wpływy chrześcijańskie, wypadki historyczne (por. lajkonik), elementy kultury szlacheckiej, mieszczańskiej i rybałtowskiej (średniowiecze i renesans), a także ludów sąsiednich;
  • że obrzędy i zwyczaje ludowe są częścią tradycji, której należy się poszanowanie i kontynuacja;
  • że zanik tradycji to zubożanie naszego dziedzictwa kulturowego i niszczenie naszej tożsamości narodowej;
  • że niektóre zwyczaje przejęte z kultury amerykańskiej wypierają nasze, np. Halloween zamiast Zaduszek, Walentynki zamiast Andrzejek czy Katarzynek.

3. Ustalamy wspólnie rolę obrzędów dawniej i dziś (praca w grupach). Możemy wykorzystać podręcznik W. Panka str.16 i 98.

Wybór i zapis poprawnych odpowiedzi.

Dawniej rola:

  • magiczna (obrzęd służył wyzwoleniu potężnych sił lub obronie przed nimi),
  • ludyczna (zabawowa),
  • spajająca społeczność wsi,

Dziś jest to często zabawa ludowa.

4. Zbieramy od uczniów przyniesione eksponaty na wystawę (zadanie z poprzedniej lekcji).

Uczniowie powołują Komitet Organizacyjny, który zajmie się przygotowaniem wystawy: "Sztuka ludowa". Prosimy o przyniesienie bloku rysunkowego, nożyczek, kolorowego papieru, bibułki, słomy, wełny itp.

III. Zainspirowani sztuką ludową tworzymy własne dzieła.

Dobrze by było, gdyby na realizację tego tematu przeznaczyć 2 godziny lekcyjne. Jeśli takiej możliwości nie ma, uczniowie kończą swoje prace w domu i przynoszą na następne zajęcia, a następnie je prezentują.

Cele lekcji:

  • przygotowanie ucznia do samodzielnego działania kreatywnego i w ten sposób zbliżenie go do świata sztuki,
  • poznanie różnych form twórczości ludowej.

Metody i formy pracy:

  • demonstrująca- oglądowa,
  • warsztaty artystyczne.

Materiały pomocnicze:

  • eksponaty z wystawki " Sztuka ludowa",
  • bloki rysunkowe, przybory do malowania, szkicowania, wycinania, bibułka, kolorowy papier, wełna, słoma, itp.
Uwaga! Jeśli w okolicy mieszka jakiś twórca ludowy, warto go zaprosić na lekcję.

Przebieg lekcji

1. Przed lekcją wybrany na poprzednich zajęciach Komitet Organizacyjny przygotował wystawę pod hasłem: "Sztuka ludowa".

2. Przedstawiciele Komitetu Organizacyjnego oprowadzają pozostałych uczniów po wystawie, bawiąc się w przewodników (czas 15 minut).

3. Nauczyciel na wolnej planszy lub stoliku umieszcza napis : "Dzieła inspirowane twórczością ludową", i oznajmia uczniom, że ich zadaniem jest zapełnić to miejsce na wystawie własnymi pracami.

Nie może to być wszak wierne naśladowanie, ale nowy pomysł powstały pod wpływem zauroczenia, zainteresowania jakimś dziełem ludowym. Forma pracy dowolna, wg upodobań uczniów: np. maska dziada noworocznego, projekt mody, podłaźniczka, projekt naczynia np. dzbanka, kubka, talerza (kształt i wzór), palemki wielkanocnej, kostiumu dla postaci z jasełek lub misterium wielkanocnego, wiersz lub tekst piosenki, tekst gawędy z elementami gwary ludowej, itd.

W trakcie warsztatów uczniowie mogą swobodnie poruszać się, ponownie zwiedzać wystawę, dyskutować.  Można też uprzyjemnić pracę puszczając odpowiednie do tematu zajęć nagrania czy też wspólnie śpiewać piosenki ludowe.

4. Wykonane na lekcji prace (lub dokończone w domu) są prezentowane przez samych wykonawców.

Oceniamy nie ich wartość artystyczną (by nie zrazić ucznia do działań kreatywnych), ale zaangażowanie np. w przygotowanie wystawy, aktywność na zajęciach.

Krystyna Stupin

 

WYDAWNICTWO POLSKIE W WOŁOMINIE, Wołomin